जीवन बुझ्न मनभित्र मात्र पुगेर हुँदैन । कहिलेकाहीँ शरीरले हिँड्नुपर्छ, आँखाले देख्नुपर्छ, कानले सुन्नुपर्छ । भौतिक ठाउँहरू पनि जीवनका शिक्षक हुन् । ती ठाउँहरूले शब्द बिना पाठ पढाउँछन् — थकान, मौन, संघर्ष, सन्तुष्टि र कृतज्ञताका पाठ।
पहिलो ठाउँ हो गाउँ।
गाउँ जीवनको जरा हो । बिहानको शान्त हावा, खेतमा पसिनाले भिजेको शरीर, छिमेकीको सरल अभिवादन — यी सबैले जीवन के हो भनेर सम्झाउँछन् । गाउँमा समय बिस्तारै हिँड्छ । यहाँ मानिस पैसाभन्दा सम्बन्धले बाँच्छ । गाउँ पुगेपछि थाहा हुन्छ, हामी शहरमा कति हतारमा बाँचिरहेका छौँ, र कति कुरा अनावश्यक बोकेका छौँ।
दोस्रो ठाउँ हो सहर।
सहर सम्भावनाको ठाउँ हो, तर संघर्षको पनि । यहाँ सपना ठूला हुन्छन्, तर निद्रा सानो । सहरले सिकाउँछ—केही पाउन धेरै गुमाउनुपर्छ । भीडभाडमा एक्लोपन के हो, प्रतिस्पर्धामा आत्मसम्मान कसरी जोगाउने, र असफलतासँग कसरी बाँच्ने — यी सबै पाठ सहरले दिन्छ । सहरले मानिसलाई कडा बनाउँछ, तर सचेत भएन भने कठोर पनि।
तेस्रो ठाउँ हो मन्दिर, गुम्बा, चर्च वा मस्जिद।
धर्मभन्दा ठूलो कुरा यहाँको शान्ति हो । यी ठाउँहरूमा पुग्दा आवाज आफैं कम हुन्छ, मन आफैं झुक्छ । यहाँ जीवनका प्रश्नहरूको सीधा उत्तर नआउला, तर प्रश्नहरू हलुका हुन्छन् । विश्वास, आशा र धैर्य यहीँ अभ्यास गरिन्छ ।
चौथो ठाउँ हो अस्पताल।
यो ठाउँ कसैले स्वेच्छाले जान चाहँदैन । तर जीवन बुझ्न यो सबैभन्दा साँचो कक्षा हो । अस्पतालमा पुगेपछि थाहा हुन्छ—स्वास्थ्य बिना सबै उपलब्धि अर्थहीन हुन्छन् । यहाँ धनी–गरिब बराबर देखिन्छन्, र जीवन कति नाजुक छ भन्ने कुरा छर्लङ्ग हुन्छ । अस्पतालले कृतज्ञ हुन सिकाउँछ ।
पाँचौँ ठाउँ हो विद्यालय वा कलेज।
यहाँ किताब मात्र पढाइँदैन । यहाँ हार स्वीकार्न, जितलाई शालीनतासँग लिन, साथी छान्न र सपना देख्न सिकाइन्छ । शिक्षकको एउटा वाक्यले जीवनको दिशा मोडिन सक्छ । जीवन बुझ्न सिकाइको यात्रा कहिल्यै नछोड्नुपर्ने पाठ यहीँबाट सुरु हुन्छ ।
छैटौँ ठाउँ हो यात्राको बाटो।
लामो बसयात्रा, पहाडी घुम्ती, वा एक्लो हिँडाइ — बाटो आफैं शिक्षक हो । बाटोले धैर्य सिकाउँछ, अनिश्चितता स्वीकार्न सिकाउँछ । कहिलेकाहीँ गन्तव्यभन्दा बाटोले धेरै कुरा दिन्छ । यात्रा गर्दा हामी अरू देश मात्र होइन, आफ्नै सोच पनि बदलिरहेका हुन्छौँ ।
सातौँ ठाउँ हो समाधि स्थल (चिहान)।
यो ठाउँ मौन तर शक्तिशाली छ । यहाँ पुगेपछि सबै घमण्ड शान्त हुन्छ । नाम, पद, पैसा—सबै यहीँ आएर रोकिन्छन् । जीवन छोटो छ भन्ने कुरा बुझ्न यसभन्दा इमानदार ठाउँ अर्को छैन । यही बुझाइले जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउँछ ।
अन्तिम ठाउँ हो घर।
सानो होस् वा ठूलो, घर जीवनको केन्द्र हो । जहाँ थाकेको शरीर आराम पाउँछ, र भाँचिएको मनले सहारा । घरले सम्झाउँछ—जति टाढा गए पनि फर्किनुपर्ने ठाउँ यही हो । जीवन बुझ्न बाहिर धेरै जानुपर्छ, तर अन्ततः फर्किन घरै पर्छ ।
यी सबै भौतिक ठाउँहरू घुम्दा
मान्छे संसार मात्र देख्दैन,
आफूलाई पनि देख्न थाल्छ ।
जीवन बुझ्न नक्सा चाहिँदैन,
हिँड्ने साहस चाहिन्छ।